หน่วยการเรียนรู้ที่ 2

ผังงาน (Flowchart)

การแสดงขั้นตอนการทำงานด้วยสัญลักษณ์

6 ชั่วโมง
ระดับกลาง
มัธยมศึกษาปีที่ 2

ผังงานคืออะไร?

ผังงาน (Flowchart) คือ แผนภาพที่แสดงขั้นตอนการทำงานหรือกระบวนการแก้ปัญหา โดยใช้สัญลักษณ์มาตรฐานแทนการทำงานแต่ละขั้นตอน เพื่อให้เข้าใจง่ายและชัดเจน

💡 จุดประสงค์การเรียนรู้
  • เข้าใจความหมายและประโยชน์ของผังงาน
  • จำแนกสัญลักษณ์ผังงานมาตรฐานได้
  • สามารถวาดผังงานเพื่อแก้ปัญหาได้
  • อ่านและตีความผังงานได้อย่างถูกต้อง
1

สัญลักษณ์ผังงานมาตรฐาน

ผังงานใช้สัญลักษณ์มาตรฐานในการแสดงขั้นตอนการทำงาน แต่ละสัญลักษณ์มีความหมายและการใช้งานที่แตกต่างกัน

เริ่ม/จบ
Terminal (จุดเริ่มต้น/สิ้นสุด)

ใช้แสดงจุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุดของผังงาน

กระบวนการ
Process (กระบวนการ)

ใช้แสดงขั้นตอนการประมวลผลหรือการคำนวณ

รับ/แสดงผล
Input/Output (รับ/แสดงผล)

ใช้แสดงการรับข้อมูลหรือแสดงผลข้อมูล

ตัดสินใจ
Decision (การตัดสินใจ)

ใช้แสดงการตัดสินใจหรือเงื่อนไข (ใช่/ไม่ใช่)

Flow Line (เส้นเชื่อม)

ใช้แสดงทิศทางการไหลของขั้นตอน

A
Connector (ตัวเชื่อมต่อ)

ใช้เชื่อมต่อผังงานที่ต่างหน้ากัน

2

ผังงานแบบลำดับ (Sequential)

เป็นผังงานที่มีขั้นตอนการทำงานเรียงลำดับกันไป ทำงานทีละขั้นตอนจากบนลงล่าง โดยไม่มีการแยกทาง

ตัวอย่าง: ผังงานการคำนวณพื้นที่สี่เหลี่ยม
เริ่มต้น
รับค่าความกว้าง (w)
รับค่าความยาว (h)
area = w × h
แสดงผล area
จบ
3

ผังงานแบบมีทางเลือก (Selection)

เป็นผังงานที่มีการตัดสินใจตามเงื่อนไข โดยจะมีการแยกทางไปทำงานต่างกัน ตามเงื่อนไขที่กำหนด (ใช่ หรือ ไม่ใช่)

ตัวอย่าง: ผังงานตรวจสอบผลสอบ
เริ่มต้น
รับคะแนน (score)
score ≥ 50?
ใช่ ↓
แสดง "สอบผ่าน"
ไม่ใช่ ↓
แสดง "สอบไม่ผ่าน"
จบ
4

ผังงานแบบวนซ้ำ (Repetition/Loop)

เป็นผังงานที่มีการทำงานซ้ำๆ จนกว่าเงื่อนไขจะเป็นเท็จ มักใช้กับงานที่ต้องทำซ้ำหลายครั้ง

ตัวอย่าง: ผังงานแสดงเลข 1-10
เริ่มต้น
i = 1
i ≤ 10?
ใช่ ↓
แสดงค่า i
i = i + 1
← วนกลับไปตรวจสอบเงื่อนไข
ไม่ใช่ →
จบ
เทคนิคการวาดผังงาน
  • เริ่มต้นและจบด้วยสัญลักษณ์ Terminal (วงรี) เสมอ
  • ใช้ลูกศรแสดงทิศทางการไหลของขั้นตอน
  • เขียนข้อความในสัญลักษณ์ให้สั้น กระชับ เข้าใจง่าย
  • หลีกเลี่ยงเส้นไขว้กันมากเกินไป
  • ตรวจสอบว่าทุกทางมีทางออก (ไม่มีทางตัน)
  • ใช้ Connector เมื่อผังงานยาวเกินไป

กิจกรรมฝึกปฏิบัติ

แบบฝึกหัดที่ 1: วาดผังงานหาค่าเฉลี่ย

จงวาดผังงานเพื่อหาค่าเฉลี่ยของคะแนนสอบ 3 วิชา

  1. รับคะแนนวิชาที่ 1, 2, 3
  2. คำนวณค่าเฉลี่ย = (คะแนน1 + คะแนน2 + คะแนน3) / 3
  3. แสดงผลค่าเฉลี่ย

แบบฝึกหัดที่ 2: วาดผังงานแปลงอุณหภูมิ

จงวาดผังงานแปลงอุณหภูมิจากเซลเซียสเป็นฟาเรนไฮต์

สูตร: F = (C × 9/5) + 32

แบบฝึกหัดที่ 3: วาดผังงานหาเลขคู่

จงวาดผังงานตรวจสอบว่าตัวเลขที่รับเข้ามาเป็นเลขคู่หรือเลขคี่

สรุป

ผังงานมี 3 รูปแบบหลัก:

  • ผังงานแบบลำดับ - ทำงานเรียงลำดับจากบนลงล่าง
  • ผังงานแบบมีทางเลือก - มีการตัดสินใจตามเงื่อนไข
  • ผังงานแบบวนซ้ำ - มีการทำซ้ำจนกว่าเงื่อนไขเป็นเท็จ

การวาดผังงานช่วยให้เห็นภาพขั้นตอนการแก้ปัญหาได้ชัดเจน และสามารถนำไปเขียนโปรแกรมได้ง่ายขึ้น